Colum

De kracht van verbeelding

Het is vakantie en het regent. Zo te horen heeft de buurvrouw er een hele kluif aan om de kinderen bezig te houden. Normaal gesproken komen deze geluiden uit de achtertuin. Een grauwe, betegelde plaats bedekt met plastic speelgoed en lege limonadeflessen. Alles druipnat natuurlijk. En vanuit dat overvolle huis blijft maar lawaai komen. De enorme flatscreen, de stereo, gillende kinderen en een tierende moeder.
Als ze toch eens zouden lezen, denk ik bij mezelf. Dat zou een hoop schelen. Maar er wordt in dat huishouden niet gelezen, behalve als er huiswerk gemaakt moet worden. Lezen vindt ze saai, stom. Tenminste, dat vertelde ze me toen we een keer een praatje maakten en ik net op weg was naar de bibliotheek. Maar wat een verschil zou het maken. Lezen maakt namelijk altijd verschil.

Maar waarom lezen? Zo ongeveer alle boeken en verhalen zijn in inmiddels wel verfilmd. Da’s waar, maar dat is niet hetzelfde. Er is een groot verschil tussen beziggehouden worden en worden uitgedaagd. Het verschil tussen naar een beeldscherm zitten kijken en een boek lezen, kun je het best vergelijken met het verschil tussen fastfood naar binnen werken en zelf een verse maaltijd klaarmaken.
Het eerste gaat over simpelweg consumeren wat je wordt opgediend. Het laatste daagt je inderdaad uit om je verbeelding te gebruiken. Het zet je hersens aan het werk; brengt synapsen in beweging om nieuwe verbindingen aan te gaan; waaruit vervolgens weer meer begrip en meer verbinding en meer verbeelding voortvloeit.
En niemand kan dat proces volgen, niemand heeft volledige controle over hoe dat begrijpen en verbinden en verbeelden precies gebeurt, want het gebeurt in jouw hoofd. Terwijl een film je alleen maar de uitkomst laat zien van iemand anders verbeelding.

Toen mij in 2003 ter ore kwam dat Cold Mountain werd verfilmd, was ik verbaasd dat Nicole Kidman de rol van Ada zou vertolken. Wie heeft dit bedacht, dacht ik toen. De Ada die ik in gedachten had, was eerder een Julia Ormond. Dat typische lome van de zuidelijke staten, zowel in stem als in haar bewegingen, die slaapkamerogen. En die zachte donzige krulletjes in haar nek, die Charles Frazier zo sensueel en teder beschrijft. Hou me ten goede, ik vind Nicole Kidman een fantastische actrice, maar de Ada uit het boek is gewoon geen lange, koele blondine.
En daar heb je dus het bewijs dat verbeelding, voorstelling, inderdaad een heel persoonlijk iets is. Ten eerste waar het gaat om inhoud. Bij het lezen van Cold Mountain zal iedere lezer zich echter een eigen voorstelling maken van Ada. Ten tweede is verbeelding persoonlijk in de manier waarop het werkt. Daar hebben anderen geen controle over. Tenzij je ze die controle geeft. Je eigen hoofd als het ware uitzet en gaat consumeren wat anderen je voorzetten.

De werkelijke macht van lezen is dat het mensen macht gééft. En dat is waarom leiders van een bepaald slag het volk liever ongeletterd zien. Zodat zij die hoofden kunnen vullen met wat zij belangrijk vinden. En als al die hoofden collectief zijn uitgeschakeld, zijn mensen zich er niet van bewust dat ze überhaupt een eigen hoofd hebben.
Zo zijn mensen wereldwijd duizenden jaren lang op hun plek gehouden, dom gehouden, klein gehouden, stil gehouden. Daarom zijn het bij onderdrukkende regimes ook altijd de journalisten, filosofen, kunstenaars, wetenschappers die het eerst worden geïsoleerd, de bak in gaan, worden verbannen.
Stel je het volgende voor. Een boerenvrouw in het Rusland van 1916. Haar zoon vecht aan een of ander modderig front tegen de Duitsers. Die vrouw gaat naar het dorp om daar een brief te laten schrijven:
Liefste zoon, we hebben wat pech gehad. Onze enige koe is ziek geworden en doodgegaan. Toen is je kleine zusje ziek geworden en ook doodgegaan. Zelf red ik het wel. Ik maak er maar het beste van. Hopelijk is met jou alles goed. Lieve groet, je moeder.
En uiteraard wordt die brief hem in het bijzijn van zo’n twintig strijdmakkers voorgelezen door een officier die wel iets van een opleiding heeft genoten.
Stel je nu eens voor dat die moeder wel zelf had kunnen schrijven. Hoe zou die brief er dan uitzien?
Lieve zoon, de troepen van de tsaar zijn langs geweest en hebben onze enige koe meegenomen. Daardoor is je kleine zusje van de honger gestorven. Trouwens, ik woon nu bij Tante Tanya, want ons boerderijtje hebben ze ook in de hens gestoken. En kom nu als de sodemieter naar huis. Het is tijd voor revolutie!

Dat is de macht, de kracht, die je verwerft zodra je geletterd bent. Je kunt zelf de dingen die je meemaakt op een rijtje zetten; je kunt zelf je gedachten vormen; je verhaal vertellen in je eigen bewoordingen. En bovenal: als je eenmaal de macht over je eigen hoofd, je eigen denken hebt verworven, dan kun je je een ander leven gaan voorstellen dan het leven waarin je nu vast zit.
Daarom mochten eeuwenlang slaven, arbeiders, vrouwen niet lezen. Niet eens vanwege de inhoud, want het zou in veel gevallen toch juist handig zijn, als iemand wel kan lezen. Al was het maar een recept, of de handleiding van een machine.
Maar nee, er staat te veel op het spel om het zelfs maar te overwegen. Stel je de risico’s voor, zodra al die vertrapte, onderdrukte mensen de toegang vinden naar hun eigen hoofd, hun eigen gedachten, hun eigen geest, en de grenzeloze vrijheid en de eindeloze veelheid aan mogelijkheden ontdekken die daar verborgen liggen.
Als mensen eenmaal de macht en de kracht van hun eigen denken, hun eigen verbeelding hebben ontdekt en verworven, dan is er geen weg terug meer. Je kunt hun lichaam in een kooitje of een kerker stoppen, maar niet hun geest. En dat is waar dictators en tirannen helemaal gek van worden, dat ze geen controle hebben over mensen die zich dat vermogen om te lezen, te schrijven en zelf na te denken hebben eigengemaakt. Maar die zich vooral de macht hebben toegeëigend om zichzelf voor te stellen als andere mensen, met een ander, vrij leven, in een andere, betere wereld.